De geschiedenis van lachgas

Laatst bijgewerkt: oktober 2026 · Leestijd ongeveer 3 minuten · Geschreven en gecontroleerd door het team van Lachgas Gelderland

Priestley en de ontdekking in 1772

De Engelse natuuronderzoeker en predikant Joseph Priestley beschreef in 1772 een gas dat hij, in de taal van zijn tijd, ‘dephlogisticated nitrous air’ noemde. Hij verkreeg het door stikstofmonoxide, dat hij uit metaal en salpeterzuur maakte, te laten inwerken op vochtig ijzervijlsel. Wat hij had gemaakt, kennen we nu als distikstofoxide. Priestley was in dezelfde jaren op het spoor van zuurstof en van wat we nu koolstofdioxide noemen; lachgas was voor hem één van vele ‘luchten’ die hij isoleerde en bestudeerde. Over de eigenschappen die het gas later beroemd zouden maken, had hij nog geen idee.

Humphry Davy en de naam laughing gas

Rond 1799 werkte de jonge chemicus Humphry Davy aan het Pneumatic Institution in Bristol, een instelling die onderzocht of het inademen van gassen ziekten kon genezen. Davy ademde het gas herhaaldelijk zelf in, beschreef de lachbuien en het gevoel van euforie en gaf het zo de naam laughing gas. Zijn boek uit 1800, Researches, Chemical and Philosophical, bevat ook de opmerking dat het gas pijn kon verlichten en misschien bij operaties van nut zou zijn. Die suggestie bleef ruim veertig jaar onopgemerkt. In de tussentijd werd lachgas vooral een attractie: rondreizende demonstratoren lieten vrijwilligers het gas inademen op kermissen en in theaters.

Horace Wells en de tandheelkunde, 1844

De omslag kwam in december 1844 in Hartford, in de Amerikaanse staat Connecticut. De tandarts Horace Wells bezocht een demonstratie van de showman Gardner Quincy Colton en zag dat een deelnemer zich onder invloed van het gas verwondde zonder pijn te voelen. Een dag later liet Wells zichzelf een kies trekken terwijl hij lachgas had ingeademd, en het lukte. Een openbare demonstratie in Boston in 1845 mislukte echter gedeeltelijk, en de erkenning ging grotendeels naar collega’s die met ether werkten. Pas vanaf de jaren 1860 raakte lachgas, opnieuw dankzij Colton, breed in gebruik bij tandartsen. Wells zelf heeft dat niet meer meegemaakt.

De twintigste eeuw: zorg, keuken en techniek

In de twintigste eeuw werd lachgas een vaste waarde in de anesthesie, meestal in combinatie met zuurstof en andere middelen, en in sommige landen ook bij bevallingen. Tegelijk ontdekte de voedingsindustrie het als drijfgas: omdat N2O goed oplost in vet, is het geschikt om slagroom luchtig uit een spuitbus of sifon te krijgen. De kleine patronen die daaruit voortkwamen, staan nog altijd in veel keukens. In de techniek dook het gas op in de motorsport, waar het de verbranding in een motor kortstondig versterkt, en in de halfgeleiderindustrie. Zo ontstond de situatie dat één stof via drie heel verschillende routes legaal in omloop was.

Recreatief gebruik en de weg naar de Opiumwet

Recreatief gebruik van lachgas is zo oud als het gas zelf, maar bleef lang beperkt. In Nederland nam het vanaf ongeveer 2010 sterk toe, eerst op festivals en later vooral thuis en op straat. Tot 2016 viel lachgas onder de Geneesmiddelenwet; na een rechterlijke uitspraak dat lachgas voor recreatief gebruik niet als geneesmiddel geldt, kwam het onder de Warenwet, waardoor de verkoop vrij was en patronen en tanks overal te krijgen waren. Gemeenten reageerden met plaatselijke verboden via de APV, ook in Gelderland. Op 1 januari 2023 plaatste de rijksoverheid lachgas op lijst II van de Opiumwet, met uitzonderingen voor medisch, technisch en voedingsgebruik; de toelichting staat op rijksoverheid.nl.

Wat die wet precies betekent voor bezit, verkoop en vervoer, lees je in is lachgas legaal in Nederland. Lokale regels komen aan bod in lachgasregels per gemeente in Gelderland.

Wat de geschiedenis laat zien

Twee dingen vallen op. Ten eerste duurde het bijna een halve eeuw voordat een waarneming uit 1800 een medische toepassing werd; kennis over een stof komt zelden in een rechte lijn. Ten tweede is de reputatie van lachgas steeds afhankelijk geweest van de context: hetzelfde gas was achtereenvolgens kermisvermaak, verdovingsmiddel, keukenhulp en verboden middel. Voor de huidige situatie betekent dit dat regels kunnen blijven veranderen. De korte beschrijving van wat N2O is en doet, staat in wat is lachgas; de milieukant van het verhaal in lachgas en het milieu.